Wspieranie dziecka – w stronę samodzielności

Osiąganie przez dziecko samodzielności jest procesem długotrwałym, niezwykle trudnym i skomplikowanym. Z jednostki całkowicie zależnej od otoczenia musi stać się osobą , która będzie potrafiła realizować własne cele samodzielnie. Pokonuje więc długą i mozolną drogę od bezradności i uległości wobec opiekunów w okresie niemowlęcym do samodzielności i zaradności w rozmaitych sytuacjach dnia codziennego w okresie szkolnym.

Wiek przedszkolny jest etapem najbardziej intensywnego rozwojusamodzielności dziecka. Bardzo istotną rolę mogą odegrać w nim opiekunowie poprzez udzielanie właściwego wsparcia. Mimo tego, iż dziecko już wcześniej opanowało pewne podstawowe kompetencje dotyczące samodzielnego funkcjonowania w otoczeniu, takie jak: umiejętność samodzielnego jedzenia, sygnalizowania potrzeb i realizowania niektórych z nich, to tak naprawdę dopiero w wieku przedszkolnym można mówić
o samodzielności praktycznej, która przejawia się w najróżniejszych sytuacjach życia rodzinnego i pozarodzinnego.

Między trzecim i czwartym a szóstym i siódmym rokiem życia dziecka kształtuje się zdolność do samodzielnego celowego działania i realizacji planu własnej aktywności. Stopniowo przejmuje ono kontrolę nad przebiegiem własnych działań. Opanowuje szereg czynności z zakresu samoobsługi, organizowania aktywności oraz działań na rzecz innych. Uczy się odraczać nagrody i wytrwale zmierzać do wyznaczonego przez siebie lub narzuconego przez innych celu. Pod koniec okresu przedszkolnego dziecko jest zdolne do dokonywania oceny własnych osiągnięć. Nabywa także samodzielności
w kontaktach z innymi ludźmi oraz umiejętność kontroli nad własnym pobudzeniem emocjonalnym.

Kształtowanie samodzielności nie jest łatwym procesem wzrostu i kumulowania się doświadczeń, ponieważ okresy intensywnych zmian progresywnych przeplatają się
z etapami zahamowania rozwoju, a nawet fazami kryzysu i regresu.

Rozwój samodzielności odbywa się na skutek zmian o charakterze liniowym oraz zmian skokowych. Niektóre umiejętności dzieci zdobywają szybciej, inne wymagają więcej czasu, wysiłku, wielokrotnych powtórzeń, zmagania się z własnymi słabościami.

W tym skomplikowanym procesie rozwoju dziecko podejmuje nowe, trudne zadania – prowadzi to niekiedy do spadku motywacji i braku zainteresowania działaniem, a nawet do zachwiania wiary we własne kompetencje i możliwości. Bardzo ważne jest wówczas wsparcie dziecka poprzez ukierunkowanie aktywności, tak by mogło ono w konsekwencji niezależnie podjąć i zrealizować zamierzony cel, co uczyni je bardziej samodzielnym.

Szczególnie ważną rolę w kształtowaniu samodzielności u dziecka odgrywa wsparcie emocjonalne, informacyjne oraz instrumentalne.

Wsparcie emocjonalne polegające na zapewnieniu dziecku opieki i okazywaniu mu troski jest niezwykle istotne, gdyż dziecko czując się bezpieczne w swoim otoczeniu może podejmować zadania o wyższym stopniu trudności. Słowa zachęty „nie poddawaj się”, „dasz sobie radę”, wpływają na podwyższenie samooceny, umacniają wiarę we własne możliwości, co w konsekwencji powoduje wzrost podejmowanej aktywności.

Wsparcie informacyjne ma na celu przekazanie informacji niezbędnych do realizacji zadań, ułatwiających pokonanie przeszkód oraz podpowiadających sposób rozwiązania problemu.

Wsparcie instrumentalne ma miejsce wtedy, gdy dziecko może obserwować pożądane zachowania innych osób, które świadomie stają się modelami zachowań lub podają mu konkretne i szczegółowe instrukcje w jaki sposób może samodzielnie osiągnąć cel.

Wsparcie dziecka powinno odbywać się nieustannie w różnych sytuacjach życia codziennego. Im częściej jest ono zachęcane do podejmowania wyzwań, mobilizowane do wysiłku, tym więcej takich działań podejmuje, a więc gromadzi różne doświadczenia, rozwija swoje umiejętności oraz zdobywa potrzebną wiedzę. Natomiast brak otrzymania wsparcia może zachwiać wiarę we własne możliwości i obniżyć samodzielność.

Skuteczne wsparcie uruchamia wewnętrzne mechanizmy radzenia sobie
w podobnych sytuacjach, rozwija umiejętność niezależnego osiągania celu działania, np. przez aktywne poszukiwanie pomocy, a nie oczekiwanie na pomoc gotową. Wsparcie nie może być jednorazowe, ale musi zachodzić w różnych sytuacjach i wynikać
z indywidualnych potrzeb, nie może jednak poza nie wykraczać.

Musimy pamiętać również o tym, że nadmierne wspieranie może zostać przez dziecko zrozumiane jako próba sprawowania kontroli i ograniczania jego samodzielności. W takiej sytuacji będzie się ono przeciwstawiało osobom, które próbują udzielić mu pomocy. Nadmierne wsparcie może również zaburzyć rozwój samodzielnych form radzenia sobie z trudnościami oraz wywołać uzależnienie się od pomocy ze strony otoczenia, której brak powoduje utratę poczucia bezpieczeństwa, wywołuje uczucie opuszczenia i bezradność.

Wspierajmy zatem nasze dziecko w rozwoju samodzielności w sposób rozważny. Bądźmy czujni w tym ważnym dla niego okresie i trafnie pomagajmy mu dążyć ku samodzielności.

Na podstawie artykułu Kingi Kuszak

mgr Małgorzata Janik