Dojrzałość emocjonalno-społeczna dziecka a wymagania szkolne

 

Ostatecznie, podejmując decyzję, rodzice uwzględniają informację przygotowaną przez nauczycieli przedszkoli („Informacja o gotowości szkolnej”); czasami pragnąc się upewnić, zwracając do poradni psychologiczno-pedagogicznej, prosząc o wystawienie diagnozy przez psychologa (pogłębiona diagnoza). Zdarza się jednak, iż rodzice, nawet po odbyciu konsultacji, nadal nie są przekonani co do słuszności swojej decyzji. Obserwując swoje dziecko w różnych sytuacjach, widzą, że nie najlepiej radzi sobie z trudnościami, ma problemy z samodzielnością itp. Ostatecznie wątpliwości rodziców zostaną wyjaśnione dopiero po pierwszych latach edukacji szkolnej.

 

Emocje a gotowość szkolna

 

Tylko dziecko, które rozpoznaje i w sposób prawidłowy wyraża swoje emocje i potrzeby, może w pełni wykorzystać swoje możliwości intelektualne i nawiązać właściwe relacje
z rówieśnikami.

 

Szkoła stawia przed przyszłym uczniem wiele nowych trudnych zadań. Sprostanie im wymaga od dziecka osiągnięcia odpowiedniego poziomu rozwoju psychofizycznego, w którym wszystkie zakresy gotowości szkolnej łączą się w całość. Czas między szóstym a siódmym rokiem życia to okres, kiedy większość dzieci osiąga dojrzałość i gotowość szkolną. Te dwa terminy obejmują wszystkie predyspozycje psychiczne i fizyczne dziecka, które są konieczne do podjęcia obowiązków i zadań stawianych przez szkołę.

 

Wiemy z własnych doświadczeń i obserwacji, że między dziećmi w tym samym wieku można zauważyć pewne różnice, Dotyczą one zarówno właściwości fizycznych, jak i psychofizycznych. Obraz różnic indywidualnych może zostać zniekształcony pod wpływem różnic rozwojowych. Podstawowe cechy rozwoju dziecka to: niezależność emocjonalna, wiara w siebie i ciekawość świata, komunikacja językowa, wyobraźnia i twórczość, zdolność rozumowania i rozwiązywania problemów, samodzielność w myśleniu i działaniu.

 

W procesie osiągania gotowości szkolnej można wskazać pięć obszarów:

1. Fizyczny:

• wzrost i ciężar ciała,

• funkcje zmysłów,

• stan zdrowia,

• sprawność motoryczna.

2. Poznawczy:

• rozumienie symboliki,

• orientacja o świecie,

• opanowanie mowy,

• operacje myślowe.

3. Społeczny:

• poczucie obowiązku,

• kontakty społeczne,

• grupowe współdziałanie,

• samopoczucie w grupie.

 

 

4. Emocjonalny:

• kierowanie uczuciami,

• uzewnętrznianie uczuć,

• zmiany w nasileniu uczuć.

5. Wolicjonalny:

• wytrwałość w pracy,

• celowa działalność,

• podejmowanie inicjatyw,

• doprowadzanie podjętych zadań do końca.

 

Rodzice dużą wagę przywiązują do takich umiejętności dziecka, jak: czytanie, pisanie
i liczenie. Warto jednak pamiętać, że gotowość szkolna to także rozwój procesów emocjonalno-społecznych, które obejmują funkcjonowanie w grupie rówieśniczej, emocje oraz normy i zasady.

 

Dziecko niestabilne emocjonalne, czyli...

 

Emocje to klucz do pomyślnego i szczęśliwego funkcjonowania dziecka zarówno w domu, przedszkolu jak i szkole. Jako nauczyciele często obserwujemy, iż dzieci niestabilne emocjonalne, mimo że mocne intelektualnie, nie osiągają dobrych wyników w nauce. Napięcie emocjonalne powoduje:

 

1. Problemy z koncentracją uwagi:

• dziecko nie słyszy, co niego mówimy,

• nie skupia się przez dłuższy czas na określonej czynności,

• z trudem śledzi instrukcje,

• łatwo rezygnuje, kiedy pojawi się problem.

2. Problemy z adaptacją społeczną:

• dziecko często wdaje się w konflikty,

• z trudem znosi krytykę,

• z trudem współpracuje z innymi dziećmi,

• z trudem czeka na swoją kolej,

• jest skłonne do drwin.

 

Szkoła a emocje

 

W szkole dziecko powinno umieć poradzić sobie z różnymi sytuacjami, np. dbać o własne rzeczy i przybory szkolne, pamiętać o nich (nie gubić), powinien zapamiętać i wykonać zadania domowe. Od sześciolatka oczekuje się samodzielności, wysokiego stopnia kontroli zachowania, umiejętności podporządkowania się nieznanym dotąd regułom, świadomego wysiłku ad doskonaleniem swoich umiejętności. Ocenianie i rywalizacja są stałymi elementami towarzyszącymi edukacji szkolnej. W zakresie procesów społeczno-emocjonalnych sześciolatek w szkole powinien być bardziej samodzielny od sześciolatka w przedszkolu.

 

Stabilność emocjonalna dziecka jest ważniejszym elementem gotowości szkolnej niż umiejętność czytania, pisania, liczenia i zapamiętywania.

Pierwsze tygodnie pobytu w nowej grupie rówieśniczej i nowym miejscu mogą być dla dziecka trudne. Dlatego niezbędna jest umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami, pokonywania lęku i adaptacji do nowych warunków.

 

Dziecko prawidłowo rozwinięte emocjonalno-społecznie nie reaguje agresją ani lękiem na trudne sytuacje, potrafi wyrażać emocje, opowiadając o nich, i nie narzuca innym swojego zdania. W wielu codziennych sytuacjach można zaobserwować, czy dziecko nie reaguje złością, lękiem, niepokojem, np. podczas pobytu w nowym miejscu, wizyty u lekarza, w jaki sposób radzi sobie z porażkami, czy krzyczy, złości się, obraża, kiedy przegrywa w grze lub ma kłopoty z ułożeniem puzzli.

 

Sześciolatek, jako uczeń klasy pierwszej, powinien znać i akceptować ustalone przez nauczyciela zasady, w tym również te trudne do przestrzegania. Powinien stosować się do nich nawet wtedy, gdy nikt z dorosłych nie patrzy. W przedszkolu sześciolatek, który nie radzi sobie jeszcze w tym zakresie, może liczyć na większą pomoc nauczyciela, a przede wszystkim na ćwiczenie tych sprawności toku codziennych zajęć. Jako przedszkolak jest dopiero przygotowywany do nauki szkolnej i ma jeszcze rok na doskonalenie umiejętności potrzebnych uczniowi w szkole. Rodzice powinni obserwować czy dziecko wypełnia swoje obowiązki domowe, zna i stosuje normy i zasady obowiązujące w domu.

 

Warto w tym miejscu zastanowić się, czy dziecko ma wyznaczone w domu jakieś obowiązki i czy samodzielnie je wypełnia, czy wymaga się od niego respektowania zasad oraz czy rodzice również stosują się do zasad, których wymagają od dzieci.

 

Nawiązywanie kontaktów społecznych a sprostanie roli ucznia

 

Relacje z rówieśnikami są niezwykle istotne dla rozwoju dziecka. Jeżeli sześciolatek dobrze funkcjonuje w grupie rówieśniczej, to jest bardzo prawdopodobne, że łatwo odnajdzie się w nowej grupie i poczuje się w niej bezpiecznie. Warto przyjrzeć się, w jaki sposób bawi się z kolegami:

• czy chętnie włącza się do zabaw grupowych,

• czy wyznacza sobie role i zadania,

• czy współdziała podczas zabawy,

• czy wyraża swoje zdanie i emocje bez złości i agresji,

• czy dba o zabawki.

Dziecko dobrze funkcjonuje w grupie, jeśli:

• szybko odnajduje się w grupie,

• bierze pod uwagę potrzeby kolegów,

• adaptuje się w nowym otoczeniu,

• jest wrażliwe na opinie nauczycieli i innych dorosłych,

• słucha innych bez przerywania wypowiedzi,

• przyjmuje komunikat kierowany do grupy jako adresowany do siebie.

 

 

Dziecko posiada zdolności społeczne, jeżeli w grupie umie zaspokoić własne potrzeby, życzenia
i wyegzekwować swoje prawa. Równocześnie nie zagraża prawom i potrzebom innych dzieci.

 

 

Podstawą adekwatnego zachowania społecznego jest szacunek do samego siebie. Kiedy dziecko czuje, że inne dzieci je akceptują i lubią, jest pewne siebie, zrelaksowane i może w pełnym zakresie korzystać z własnego potencjału. Dziecko rozwinięte emocjonalno-społecznie to takie, które:

• panuje nad emocjami,

• chętnie wykonuje zadania,

• chętnie się uczy,

• prawidłowo reaguje na pozytywne lub negatywne uwagi,

• jest wytrwałe, systematyczne i obowiązkowe,

• utrzymuje porządek, dba o swoje rzeczy,

• reaguje adekwatnie do sytuacji (bez płaczu, wybuchania złością, agresji, drażliwości, nadwrażliwości, lękliwości i niepewności).

 

Samodzielny sześciolatek, czyli...

 

Osiąganie samodzielności zależy od wieku dziecka. Sześciolatek powinien umieć samodzielnie zjeść, nakryć do stołu, sprzątnąć po sobie, ubrać się, zapiąć i odpiąć guziki oraz suwak kurtki, zdjąć sweter przez głowę, przewrócić go na prawą stronę, zdjąć i włożyć buty, zawiązać sznurówki.

 

Dziecko szybciej zaadaptuje się w szkole, jeżeli jest samodzielne oraz jest w stanie troszczyć się o swoje potrzeby.

 

 

Najczęstsze przyczyny nieprawidłowego rozwoju emocjonalne dzieci

 

Dla dzieci, u których rozwój emocjonalny w okresie wcześniejszym został zakłócony, wymagania stawiane w przedszkolu, a w jeszcze większym stopniu w szkole, są zbyt trudne. Dlatego w okresie pobytu w szkole zaburzenia emocjonalne ujawniają się gwałtowniej i bywają pogłębiane.

 

Rozwój emocji może przebiegać nieprawidłowo z różnych powodów. W rozwoju emocjonalnym zasadnicze znaczenie mają doświadczenia życiowe zdobywane przez dziecko. Rodzina jest podstawowym miejscem nabywania doświadczeń kształtujących sposób emocjonalnego reagowania dziecka.

 

Najczęstszą przyczyną niepokoju przekazywanego dziecku mogą być: konflikty w rodzinie, kłopoty związane z różnymi trudnymi sytuacjami oraz własne problemy emocjonalne dorosłych. Powodem mogą być również niewłaściwe metody wychowawcze: częsta krytyka, stawianie wymagań, którym dziecko nie jest w stanie sprostać, stosowanie nieadekwatnych kar lub brak wyznaczonych granic. W rodzinie dziecko uczy się sposobu wyrażania emocji. Obserwuje zachowania rodziców i nieświadomie je naśladuje. Bardzo niebezpieczne jest bezwzględne wymaganie od dziecka panowania nad sobą. Zarówno nadmierny rygor, jak i zbyt liberalne podejście są szkodliwe, gdyż nie skłaniają dziecka do kontrolowania swoich reakcji emocjonalnych. Duży wpływ na rozwój emocjonalno-społeczny dzieci wywiera rozwój cywilizacyjny.

 

Jak stymulować i korygować rozwój sześciolatka w obszarze kompetencji społeczno-emocjonalnej

 

Instytucjami powołanymi do pomocy dzieciom z zaburzeniami emocjonalnymi są poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa Edukacji Narodowej pomoc psychologiczno-pedagogiczna może być także udzielana dziecku przez nauczyciela w przedszkolu i szkole we współpracy z:

• rodzicami dzieci,

• poradniami psychologiczno-pedagogicznymi, w tym poradniami specjalistycznymi,

• placówkami doskonalenia nauczycieli,

• innymi przedszkolami, szkołami i placówkami,

• organizacjami pozarządowymi oraz innymi instytucjami działającymi na rzecz rodziny, dzieci i młodzieży.

 

Pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest udzielana w trakcie bieżącej pracy z uczniem oraz w innej formie wskazanej w rozporządzeniu. Nauczyciel może pomóc dziecku z zaburzeniami emocjonalnymi, jeżeli:

• stara się zrozumieć dziecko,

• postępuje tak, aby dziecko wiedziało, że może mu zaufać i czuć się z nim bezpiecznie,

• pomaga dziecku odkryć jego wartość - nawiązuje z nim przyjazny kontakt,

• pomaga dziecku w odnalezieniu miejsca w grupie rówieśniczej,

• potrafi nawiązać współpracę z rodzicami dziecka.

 

Od osiągnięcia dojrzałości emocjonalno-społecznej dziecka zależą sukcesy szkolne. Jednak obecnie coraz więcej dzieci przeżywa problemy emocjonalne, a co za tym idzie - nie osiąga oczekiwanej dojrzałości w tej sferze. W takiej sytuacji to przedszkole odgrywa ważną rolę w rozwoju emocjonalnym dzieci. Kształtowanie dojrzałości emocjonalno-społecznej zawsze powinno przebiegać w formie zabawy i sprawiać dziecku przyjemność.

 

Opracowała mgr Sylwia Bujak na podstawie artykułu z miesięcznika nauczycieli przedszkola „Bliżej przedszkola nr. 6.177/2016”.